Professionele dialoog

Inleiding

Op 6 mei 2026 heb ik samen met mijn intervisiegroepje Girlpower! een professionele dialoog gevoerd over een dilemma uit mijn eigen onderwijspraktijk. De groep bestond uit Jasmijn, Marit, Erika, Sjoukje en mijzelf. Het gesprek duurde ongeveer twintig minuten.

Binnen deze professionele dialoog stond het volgende dilemma centraal:

“Hoe bied ik vmbo-leerlingen voldoende structuur zonder hun zelfstandigheid weg te nemen?”

Ik heb voor dit dilemma gekozen omdat ik merk dat dit binnen mijn lessen voortdurend terugkomt. Vooral binnen het vmbo blijft het zoeken naar de juiste balans tussen duidelijke begeleiding geven en leerlingen zelfstandig laten werken.

Aanleiding van het dilemma

De aanleiding voor deze professionele dialoog was een praktijksituatie uit een 3TL-klas. Ik merk dat deze klas erg wisselend kan zijn in gedrag en werkhouding. De ene les verloopt rustig en zelfstandig, terwijl de andere les juist onrustig en chaotisch begint.

Hierdoor merk ik dat ik soms gespannen voor de klas sta voordat de les begint. Ik heb het gevoel dat leerlingen goed aanvoelen wanneer ik gespannen ben, waardoor de les juist minder rustig verloopt. Dit zorgt ervoor dat ik bewust ben gaan nadenken over de invloed van structuur, routines en mijn eigen houding binnen de klas.

Daarnaast merk ik dat structuur en zelfstandigheid sterk verschillen per klas, niveau en leerjaar. Bij een eerste klas basis bied ik bijvoorbeeld meer structuur en sturing, omdat die leerlingen daar meer behoefte aan hebben. Bij een eerste klas TL verwacht ik dat leerlingen sneller begrijpen welke routines gelden en zelfstandiger keuzes kunnen maken. Tegelijkertijd merk ik dat ook daar structuur belangrijk blijft.

Reflectie: Ik realiseerde mij tijdens de professionele dialoog dat mijn eigen spanning invloed heeft op de sfeer binnen de klas. Leerlingen lijken goed aan te voelen wanneer ik gespannen voor de klas sta. Hierdoor ben ik bewuster gaan nadenken over het belang van routines en voorspelbaarheid, zowel voor leerlingen als voor mijzelf als docent.

Het onderliggende maatschappelijke en pedagogische vraagstuk

Tijdens de professionele dialoog realiseerde ik mij dat onder mijn vraag over structuur en zelfstandigheid een veel grotere vraag schuilgaat. Het gaat namelijk niet alleen over hoe ik mijn lessen organiseer, maar ook over de vraag waartoe onderwijs dient.

Voor mij heeft onderwijs niet alleen als doel om leerlingen kennis en vaardigheden aan te leren. Ik zie onderwijs ook als voorbereiding op deelname aan de maatschappij. Leerlingen moeten leren om zelfstandig keuzes te maken, verantwoordelijkheid te nemen voor hun handelen en hulp te durven vragen wanneer dat nodig is.

Juist daarom vind ik het belangrijk om leerlingen niet afhankelijk te maken van mijn begeleiding. Natuurlijk hebben leerlingen structuur nodig om tot leren te komen. Zeker binnen het vmbo merk ik dat veel leerlingen behoefte hebben aan duidelijke verwachtingen, routines en ondersteuning. Tegelijkertijd wil ik voorkomen dat leerlingen leren wachten totdat een docent vertelt wat zij moeten doen.

Deze gedachte sluit voor mij aan bij socialisatie en persoonsvorming. Ik wil leerlingen begeleiden naar zelfstandigheid, zodat zij later actief kunnen deelnemen aan de maatschappij.

Tegelijkertijd gaat het voor mij niet alleen om deelname aan de maatschappij. Ik vind het ook belangrijk dat leerlingen ontdekken wie zij zelf zijn en welke keuzes bij hen passen. Niet iedere leerling hoeft dezelfde route te volgen of dezelfde doelen na te streven. Ik hoop dat leerlingen leren nadenken over wat zij belangrijk vinden, waar zij energie van krijgen en welke richting zij op willen. Daarmee gaat mijn dilemma niet alleen over zelfstandigheid, maar ook over het begeleiden van leerlingen in hun ontwikkeling tot een eigen en uniek persoon.

Zelfstandig zijn betekent voor mij niet dat je alles alleen moet kunnen. Juist het herkennen van een probleem, hulp durven vragen en vervolgens weer verder kunnen, zie ik als een belangrijke vorm van zelfstandigheid.

Dit vind ik belangrijk omdat ik zelf heb ervaren hoe groot de overgang kan zijn wanneer je meer verantwoordelijkheid krijgt. Toen ik ging studeren ontdekte ik dat er veel praktische zaken waren die ik nog moest leren, zoals belastingaangifte doen, mijn huishouden organiseren en mijn eigen planning maken. Juist doordat ik hulp durfde te vragen aan anderen heb ik geleerd hoe ik hiermee om moest gaan.

Door de professionele dialoog realiseerde ik mij dat mijn dilemma uiteindelijk gaat over de vraag hoe ik leerlingen kan ondersteunen zonder hun zelfstandigheid weg te nemen. Daarmee gaat het niet alleen over lesgeven, maar ook over de manier waarop ik leerlingen voorbereid op hun toekomst.

Het gesprek met medestudenten

Tijdens de professionele dialoog stelden mijn medestudenten verschillende vragen over hoe structuur en zelfstandigheid er momenteel uitzien binnen mijn lessen.

Een belangrijk onderwerp binnen het gesprek was het verschil tussen klassen. Ik vertelde dat ik merk dat sommige klassen sneller zelfstandig kunnen werken dan andere klassen. Daarbij spelen groepsdynamiek, sfeer en onderlinge omgang een grote rol.

Ik gaf als voorbeeld dat ik twee verschillende 3TL-klassen lesgeef die sterk van elkaar verschillen. In de ene klas gaan leerlingen positief met elkaar om, luisteren zij goed naar aanwijzingen en begrijpen zij snel wat er van hen verwacht wordt. Hierdoor kan ik deze klas meer zelfstandigheid geven.

In de andere 3TL-klas is er minder orde en is het gedrag minder voorspelbaar. De ene les luisteren leerlingen goed, terwijl het de andere les juist erg onrustig kan zijn. Hierdoor merk ik dat ik zelf soms spanning ervaar voorafgaand aan de les.

Tijdens het gesprek vroeg medestudent Marit of ik wel eens lessen van andere docenten observeer om te kijken hoe zij omgaan met structuur en zelfstandigheid binnen hun lessen. Ik gaf aan dat dit wel een plan van mij is, maar dat ik dit nog niet heb gedaan. Het gesprek maakte mij bewust dat dit een waardevolle stap kan zijn binnen mijn professionele ontwikkeling.

Inzichten uit de dialoog

Door deze professionele dialoog ben ik tot verschillende inzichten gekomen.

Allereerst realiseerde ik mij dat structuur en zelfstandigheid niet voor iedere klas hetzelfde hoeven te zijn. De mate van zelfstandigheid die je leerlingen kunt geven hangt af van:

het niveau van de klas
de jaarlaag
de groepsdynamiek
de relatie tussen docent en leerlingen
de mate waarin routines duidelijk zijn

Daarnaast realiseerde ik mij dat consequent handelen erg belangrijk is. Wanneer ik mijn lessen telkens op een andere manier begin of verschillende structuren gebruik, kan dit onduidelijkheid veroorzaken bij leerlingen. Tegelijkertijd ben ik als beginnend docent nog zoekende naar een manier van lesgeven die goed bij mij past. Daardoor probeer ik bewust verschillende werkwijzen uit.

Tijdens het gesprek kwam ook naar voren dat leerlingen behoefte hebben aan voorspelbaarheid en duidelijke routines. Dit sluit aan bij mijn eerdere ervaringen met een startopdracht aan het begin van de les. Ik merkte dat leerlingen hierdoor rustiger begonnen en sneller aan het werk gingen.

Professionele ontwikkeling

Naar aanleiding van deze professionele dialoog wil ik bewuster gaan kijken naar welke mate van structuur en zelfstandigheid passend is per klas.

Daarnaast wil ik:

vaker werken met een startopdracht
meer vaste routines creëren
consequenter zijn in mijn lesstructuur
lessen van andere docenten observeren
onderzoeken welke aanpak het beste bij mij als docent past

Wanneer het werken met een startopdracht goed blijft werken, wil ik dit mogelijk als vaste routine inzetten binnen mijn lessen.

Ik heb geleerd dat professionele ontwikkeling niet betekent dat er één perfecte aanpak bestaat, maar juist dat ik bewust blijf reflecteren op mijn handelen en keuzes blijf afstemmen op de behoeften van verschillende klassen.

Reflectie: De professionele dialoog heeft mij laten zien dat er niet één perfecte aanpak bestaat voor structuur en zelfstandigheid binnen het vmbo. Wat werkt hangt af van de klas, de groepsdynamiek en de relatie tussen docent en leerlingen. Dit inzicht helpt mij om bewuster keuzes te maken binnen mijn lessen.

Koppeling met mijn professionele identiteit

Deze professionele dialoog sluit sterk aan bij mijn professionele identiteit en onderwijsvisie. Binnen mijn visie staan duidelijkheid, veiligheid, relatie en eigenaarschap centraal.

Ik merk dat ik van nature veel waarde hecht aan structuur en duidelijkheid. Dat komt voort uit mijn overtuiging dat mensen beter functioneren wanneer verwachtingen helder zijn. Tegelijkertijd geloof ik dat leerlingen zich alleen optimaal kunnen ontwikkelen wanneer zij zich veilig voelen om fouten te maken, vragen te stellen en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leerproces.

Tijdens de professionele dialoog realiseerde ik mij opnieuw waarom zelfstandigheid voor mij zo belangrijk is. Ik wil leerlingen niet alleen helpen om betere resultaten te behalen voor wiskunde, maar hen ook voorbereiden op het leven buiten school.

Daarnaast hoop ik dat leerlingen ontdekken dat er verschillende manieren zijn om naar problemen te kijken en dat zij daarin hun eigen weg mogen vinden. Ik wil niet dat leerlingen alleen leren wat ze moeten denken, maar vooral dat zij leren zelfstandig na te denken en keuzes te maken die passen bij wie zij zijn.

Ik hoop dat leerlingen leren om eerst rustig naar een probleem te kijken, na te denken over mogelijke oplossingen en vervolgens bewust keuzes te maken. Dat is voor mij de essentie van zowel wiskunde als het dagelijks leven.

Hierdoor begrijp ik nu beter dat mijn dilemma niet alleen gaat over structuur in de klas, maar ook over mijn bredere opdracht als docent. Ik wil leerlingen begeleiden naar zelfstandigheid, zonder hen los te laten. Dat vraagt voortdurend om een balans tussen ondersteunen en ruimte geven.

Conclusie

De professionele dialoog heeft mij geholpen om kritisch te kijken naar mijn eigen lespraktijk en naar de balans tussen structuur en zelfstandigheid binnen het vmbo.

Ik heb geleerd dat:

structuur per klas verschillend kan zijn
routines belangrijk zijn voor rust en duidelijkheid
mijn eigen houding invloed heeft op de sfeer in de klas
zelfstandigheid alleen mogelijk is wanneer verwachtingen duidelijk zijn

Daarnaast heeft het gesprek mij gemotiveerd om vaker bij collega’s mee te kijken en bewuster te onderzoeken welke aanpak het beste aansluit bij zowel mijn leerlingen als mijn eigen professionele identiteit als docent.